Een kleine grammatica van het misschien

Zakwoordenboek voor wie niet alles zeker weet en daar soms misbruik van maakt

Gebruiksaanwijzing

De woorden in dit woordenboek veranderen niets aan de wereld. Zij veranderen alleen de afstand waarop de spreker ernaast gaat staan.

Dat is niet weinig.

Sommige woorden maken ruimte voor wat nog niet is gedacht. Andere maken alleen ruimte tussen een handeling en degene die haar verrichtte. Het verschil is niet altijd aan de spelling te zien.

AANNEMELIJK

aannemelijk (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord; geen vrijbrief)

Wat zonder al te veel protest mag worden binnengelaten.
Geloofwaardig genoeg om het voorlopig niet weg te sturen.
Nog niet waar.

Voorbeeld

Het is aannemelijk dat de deur openstond.

Uit deze zin blijkt niet dat de deur openstond. Er blijkt alleen uit dat iemand inmiddels een goede jas heeft aangetrokken en er verstandig bij kijkt.

Tegenvoorbeeld

Het is aannemelijk dat ik de deur heb dichtgedaan, want ik doe de deur altijd dicht.

Een gewoonte is geen ooggetuige.

Waarschuwing

Aannemelijk is beschaafder dan waarschijnlijk, maar niet nauwkeuriger. Het woord wordt dikwijls gebruikt door mensen die geen bewijs hebben, maar wel een tafel waaraan zij het bewijs graag zouden ontvangen.

Zie ook: kennelijk, vermoedelijk, zeker.

ALSOF

alsof (voegwoord)

Kleine draaideur tussen wat er is en wat zich laat voorstellen.

Zij sprak alsof de vergadering voorbij was.
Hij liep alsof de straat hem toebehoorde.
De hond keek alsof hij een bezwaar wilde indienen.

In de eerste twee zinnen is alsof een verdenking. In de derde is het mogelijk een correcte waarneming.

Gebruik I: de oefenruimte

Wie handelt alsof een andere wereld mogelijk is, kan alvast stoelen neerzetten voor mensen die nog niet zijn aangekomen.

Laten we doen alsof niemand hier deskundig is.

Dit kan een gesprek openen.

Gebruik II: de rookmachine

Wie achteraf zegt dat iets was alsof niemand verantwoordelijk was, heeft mogelijk zelf de rook aangezet.

Alles gebeurde alsof vanzelf.

Niets gebeurt vanzelf, behalve misschien vallen. En zelfs daarvoor moet iets eerst op een hoogte zijn neergezet.

Taalkundige voetangel

Na alsof verschijnt vaak een verleden tijd:

Hij doet alsof hij van niets wist.

Dat verleden betekent niet noodzakelijk dat het horen al voorbij is. Het kan betekenen dat de werkelijkheid een halve stap van de zin vandaan wordt gehouden. Taal kan afstand maken zonder één meter te verplaatsen.

Zie ook: stel dat, misschien.

ENERZIJDS — ANDERZIJDS

enerzijds … anderzijds (paarsgewijze bijwoorden; worden zelden los uitgelaten)

Een verbale weegschaal. Geschikt om twee zaken naast elkaar te leggen. Ongeschikt om te bepalen of zij even zwaar zijn.

Enerzijds is de soep koud, anderzijds is er wel soep.

Redelijke zin.

Enerzijds is zijn fiets gestolen, anderzijds stond hij niet op slot.

Mogelijk relevante zin.

Enerzijds werd zij niet toegelaten, anderzijds verliep de bijeenkomst verder ordelijk.

Verdachte zin.

Veelgemaakte fout

De spreker plaatst een daad aan de ene kant en een omstandigheid aan de andere, en kondigt vervolgens aan dat het midden is gevonden. Het midden tussen een klap en geen klap is niet noodzakelijk een halve klap.

Herkenningstest

Vraag bij anderzijds: wat wordt hier gewogen? Twee belangen? Twee verklaringen? Of iemands handeling en het ongemak dat het oplevert om die handeling te benoemen?

Zie ook: toch, tenzij. Niet te verwarren met: onpartijdigheid.

IK WEET HET NIET

ik weet het niet (volledige zin; soms begin van een gesprek)

Eerlijke melding van een ontbrekend stuk kennis.
Verzoek om tijd, hulp of nadere waarneming.
Mogelijke schuilplaats.

Goed gebruik

Ik weet niet waarom zij niet is gekomen. Ik kan het haar vragen.

Het niet-weten krijgt een deur.

Misbruik

Ik weet niet precies wat er is gebeurd, dus ik houd me erbuiten.

Het niet-weten krijgt een slot.

Zeldzaam gebruik

Ik weet niet waarom ik dat deed.

Deze zin kan het begin zijn van zelfonderzoek. Hij kan ook worden uitgesproken met de hoop dat de onbekende dader die in het woord ik woont nooit wordt gevonden.

Aanvulling

Niet weten ontslaat iemand soms van een oordeel, zelden van aandacht en nooit automatisch van verantwoordelijkheid. Wie niet weet of er iemand in het water ligt, hoeft nog geen conclusie te trekken. Wel kan diegene dichter naar de kant lopen.

Zie ook: misschien, voorlopig.

KENNELIJK

kennelijk (bijwoord)

Wat volgens de spreker uit zichtbare tekenen volgt, al blijven de gevolgde pijltjes meestal buiten beeld.

Kennelijk had niemand bezwaar.

Mogelijke vertaling:

Ik heb geen bezwaar gehoord.

Nauwkeuriger mogelijke vertaling:

Ik heb niet gevraagd of iemand bezwaar had.

Tegenvoorbeeld

De vloer is kennelijk nat: mijn sokken zijn nat en er staat een omgevallen emmer.

Hier verricht kennelijk eerlijk werk. Het woord wijst naar zijn bewijs en het bewijs druipt.

Verborgen eigenschap

Met kennelijk verandert een waarneming gemakkelijk in een eigenschap van een ander.

Hij antwoordde niet. Kennelijk interesseerde het hem niet.

Tussen de twee zinnen kunnen ziekte, woede, een lege batterij, angst, schaamte, slaap en een slecht postbezorgingssysteem wonen.

Zie ook: aannemelijk, waarschijnlijk.

MISSCHIEN

misschien (bijwoord; geen vrijbrief)

Het kan zo zijn.
Het kan ook anders zijn.
Blijf nog even.

Voorbeeld

Misschien heeft de kraai gelijk.

Een keurige zin, mits is vastgesteld waarover de kraai zich heeft uitgesproken.

Plaatsing

Vergelijk:

Misschien heb ik je verkeerd begrepen.
Ik heb je misschien verkeerd begrepen.
Ik heb je verkeerd begrepen, misschien.

In de eerste zin staat een deur open.
In de tweede staat zij op een kier.
In de derde loopt de spreker al weg.

Gebruik als gastvrijheid

Misschien kan een gedachte binnenlaten zonder haar onmiddellijk tot huisgenoot te maken.

Misschien is efficiëntie hier niet hetzelfde als zorg.

Gebruik als lafhartigheid

Misschien kan ook een beschuldiging doen alsof zij slechts voor de gezelligheid langskomt.

Misschien ben jij gewoon te gevoelig.

Wie misschien voor een steen zet, heeft nog steeds een steen gegooid.

Kleine proef

Schrap het woord. Blijft er een bewering over waarvoor u niet wilt instaan? Zet het terug en herschrijf de rest.

Zie ook: alle andere ingangen.

NAAR VERLUIDT

naar verluidt (bijwoordelijke bepaling, met denkbeeldige regenjas)

Volgens berichten waarvan de bron even niet in de buurt is.

Naar verluidt woont er een geit op het dak van het ministerie.

Deze mededeling vraagt minimaal om één van de volgende zaken:

de naam van degene die de geit heeft gezien;
een foto van het dak;
voorzichtigheid met het woord woont.

Gebruik

Geschikt wanneer de herkomst van informatie wordt vermeld en de onzekerheid wezenlijk is.

Volgens drie omwonenden stond er vannacht een geit op het dak; dit is nog niet onafhankelijk bevestigd.

Minder sierlijk, veel bruikbaarder.

Misbruik

Naar verluidt wast geruchten niet schoon. Het trekt ze alleen een overhemd aan.

Zie ook: vermoedelijk. Zie vooral: de bron.

ONGETWIJFELD

ongetwijfeld (bijwoord)

Woord waarmee een spreker de twijfel van andere aanwezigen alvast afwezig verklaart.

U begrijpt ongetwijfeld waarom dit noodzakelijk was.

De luisteraar krijgt hier tegelijk een conclusie en een rol toegewezen. Wie het niet begrijpt, begrijpt kennelijk ook zichzelf niet goed.

Ironisch gebruik

Dit woordenboek zal ongetwijfeld alle misverstanden oplossen.

Hier trekt het woord een rode neus aan en redt het de zin.

Niet-ironisch gebruik

Komt veel voor in toespraken, overlijdensberichten, reclame en besluiten die al genomen zijn voordat de vergadering begon.

Advies

Vervang ongetwijfeld door wat er werkelijk bekend is.

Niet:

Zij bedoelde het ongetwijfeld goed.

Wel:

Zij zei dat zij het goed bedoelde.

De eerste zin onderzoekt een ziel. De tweede citeert een mededeling.

Zie ook: zeker.

STEL DAT

stel dat (gebiedende wijs plus voegwoord; draagbaar laboratorium)

Aanwijzing om tijdelijk onderdak te bieden aan een mogelijkheid.

Stel dat de regel juist werkt en het probleem veroorzaakt.

De regel hoeft nog niet te worden ontslagen. Eerst mag zij plaatsnemen onder een felle lamp.

Goed gebruik

Een stel dat maakt gevolgen zichtbaar voordat zij plaatsvinden.

Stel dat iedereen dit doet.
Stel dat niemand dit kan doen.
Stel dat juist degene over wie we spreken hier aan tafel zat.

Kwaadwillig gebruik

Stel dat hij liegt.

Deze zin is soms noodzakelijk. Hij is soms ook een voordelige manier om iemand zonder bewijs naast zijn eigen leugen te zetten.

Veiligheidsvoorschrift

Wie een mens in een gedachte-experiment plaatst, moet hem er na afloop weer uithalen.

Zie ook: alsof, tenzij.

TENZIJ

tenzij (voegwoord; kleine nooduitgang)

Betekent: dit geldt, behalve wanneer dat andere het geval is.

De deur blijft dicht, tenzij er brand is.

Duidelijk.

Iedereen is welkom, tenzij er redenen zijn om daarvan af te wijken.

De nooduitgang blijkt hier de hoofdingang voor uitsluiting.

Juridische eigenschap

Tenzij kan een absolute bewering bewoonbaar maken.

Je mag nooit liegen, tenzij de moordenaar vraagt waar zijn slachtoffer zich verstopt.

Daarmee is het probleem niet opgelost. Het heeft alleen adem gekregen.

Bestuurlijke eigenschap

Een uitzondering zonder eigenaar groeit ’s nachts.

Vraag daarom:

Wie beslist of het tenzij geldt?
Voor wie?
Op grond waarvan?
Kan die beslissing worden tegengesproken?
Wie merkt het wanneer de uitzondering regel is geworden?

Zie ook: enerzijds — anderzijds, voorlopig.

TOCH

toch (bijwoord, voegwoordelijk bijwoord, aandrang)

Een woord met vuile schoenen. Het komt terug nadat het al was weggestuurd.

Het regent. We gaan toch.

Hier heet toch moed, koppigheid of een slechte jas.

Ik weet dat je nee zei, maar misschien wil je toch—

Hier moet het woord onmiddellijk zijn jas aantrekken en vertrekken.

Functies

Verrassing:

De lege doos bleek toch zwaar.
Correctie:

Zij kwam toch niet.
Appèl op gedeelde kennis:

Dat weet je toch?
Vermomde druk:

Je doet toch wel mee?

Het vierde gebruik leent de stem van het derde. Het doet alsof er al overeenstemming bestaat en vraagt vervolgens waarom de ander daar zo laat van op de hoogte is.

Tegenwoord

Op toch mag altijd nee volgen. Ook wanneer de zin daar grammaticaal niet op was voorbereid.

Zie ook: misschien. Tegengesteld aan: ophouden.

VERMOEDELIJK

vermoedelijk (bijwoord)

Volgens een vermoeden; het bewijs is onderweg, verdwaald of nooit uitgenodigd.

Vermoedelijk is de kat via het raam vertrokken.

Een degelijk vermoeden als het raam openstaat, de kat weg is en de voordeur al jaren klemt.

Vermoedelijk wilde zij aandacht.

Een ondeugdelijk vermoeden als het enige bewijs is dat zij iets zei.

Verschil met waarschijnlijk

Waarschijnlijk beweert iets over de kans.
Vermoedelijk bekent iets over de denker.

In de praktijk dragen beide woorden vaak elkaars hoed.

Zie ook: aannemelijk, kennelijk, waarschijnlijk.

VOORLOPIG

voorlopig (bijwoord)

Tot nader order; zolang de werkelijkheid geen bezwaar maakt; in afwachting van beter weten.

Voorlopig noemen we dit een oplossing.

Een nuttige zin wanneer iedereen onthoudt dat de oplossing nog op proef is.

Risico

Het voorlopige heeft talent voor meubilair. Een tijdelijke tafel krijgt een la. In de la komen paperclips. Daarna kan zij onmogelijk nog weg.

Dit is een voorlopige maatregel.

Schrijf bij deze zin altijd een datum, een verantwoordelijke en de omstandigheden waaronder de maatregel eindigt. Anders betekent voorlopig: permanent, maar met een verlegen gezicht.

Filosofisch gebruik

Alle kennis is voorlopig.

Tegenwerping

Dat betekent niet dat alle kennis even wankel is. De brug kan voorlopig deugdelijk zijn en toch veiliger dan een plank die iemand “ook een perspectief” noemt.

Zie ook: ik weet het niet, zeker.

WAARSCHIJNLIJK

waarschijnlijk (bijwoord)

Meer reden voor dan tegen, zonder garantie en meestal zonder meegedeelde berekening.

Morgen regent het waarschijnlijk.

Controleer de lucht of een weerbericht.

Hij is waarschijnlijk boos.

Vraag het hem.

Misverstand

Het woord zegt niet: ik wil dit graag geloven.
Het zegt evenmin: iedereen denkt dit.
Het zegt in theorie: gegeven wat wij weten, verwachten wij dit eerder dan het tegendeel.

In theorie draagt waarschijnlijk een rekenmachine. In dagelijks gebruik is het vaak een onderbuik met een leesbril.

Ethische voetangel

Hoe zwaarder de gevolgen van een vergissing, hoe minder werk het woord alleen kan verrichten.

Zij heeft het waarschijnlijk gedaan.

Geen vonnis.

De constructie bezwijkt waarschijnlijk.

Wel reden om de zaal te verlaten.

Zie ook: vermoedelijk, aannemelijk.

ZEKER

zeker (bijvoeglijk naamwoord; bijwoord; antwoord; soms bevel)

Niet aan twijfel onderhevig.
Voldoende vast om op te staan.
Graag.
Het woord dat men uitspreekt wanneer—

[De definitie wordt voorlopig niet voltooid.]